آشنایی با هنر خوشنویسی

آشنایی با هنر خوشنویسی

خوش نویسی چیست؟

آشنایی با هنر تکه چسبانی یا کلاژ خوشنویسی یا خطاطی به معنی زیبانویسی یا نوشتن همراه با خلق زیبایی است.فردی که این فرایند توسط او انجام می‌گیرد خوش‌نویس نام دارد.گاهی درک خوشنویسی به عنوان یک هنر مشکل است. به نظر می‌رسد برای درک و لذت بردن از تجربه بصری خوشنویسی باید بدانیم خوشنویس افزون بر نگارش یک متن، سعی داشته اثری هنری با ارزش‌های زیبایی شناختی خلق کند. به همین دلیل خوشنویسی با نگارش سادهٔ مطالب و حتی طراحی حروف و صفحه‌آرایی متفاوت است. همچنین از آنجایی که این هنر جنبه‌هایی از سنت را در دل خود دارد باید آن را تا حدی از تایپوگرافی که مبتنی بر ارزش‌های گرافیکی مدرن و کارهای چاپی است متمایز کرد.

 

خوش نویسی در کشور های مختلف

هرچند خوشنویسی در مشرق زمین اهمیت و توسعه کاملی یافته‌است اما اشکالی از آن را در کلیه فرهنگ‌ها می‌توان یافت.

واژهٔ خوشنویسی یا Calligraphy از قرن 15 میلادی وارد دایره لغات فرهنگ‌های لاتینی شد و تنها پس از قرن نوزدهم به عنوان یک اصطلاح شناخته شده مطرح گشت. اما از دیر باز به‌ویژه در کشورهای خاور دور و کشورهای اسلامی ازجمله ایران، خوشنویسی به عنوان هنری شاخص مطرح بوده‌است.

در اروپا اگرچه از دیرزمان دولت و کلیسا به زیبانویسی توجه نشان می‌دادند اما خوشنویسی در اروپا یک هنر فرعی و وابسته به کتابخانه‌ها و محافل طلاب بود.

خوشنویسی چینی از کیفیت انتزاعی و تصویری خاصی برخوردار است که بیان اندیشه و احساس را ممکن می‌سازد. از این رو با نقاشی قرابت دارد.
در کشورهایی مانند ژاپن و کره نیز تاحدی وضع به همین صورت بود.

به‌طور کلی در خاور دور هنر خوشنویسی هرچند بیشتر نزد کاهنان و متولیان امور مذهبی رواج داشت اما در کنار نقاشی رشد شگرفی کرد.

 

سیر خط در ایران

در ایران پس از اینکه خط تصویری تبدیل به میخی گردید و مدتی میخی و آشوری و بابلی و اوستایی نوشته می‌شد پس از پیدایش خط حروفی در مصر و فنیقیه و سرایت آن به یونان در دوره اقتدار سلوکیها خط مزبور رواج یافت.

چنانچه می‌بینیم سکه آنها بهمان خط است و سپس اشکانیها هم همان خط را دنبال کردند و در زمان ساسانیان خط پهلوی با خط حروفی خیلی نزدیک شد تا اینکه بعد از اسلام خواه ناخواه خط کوفی در ایران رواج یافت و مسیر ترقی خود را پیمود و از کوفی بی‌نقطه به نقطه‌دار و نسخ و نستعلیق و ثلث و رقاع و شکسته و غبار و امثال آن ترقی کرد.

در قرونی که خط در ایران و ممالک اسلامی سیر صعودی می‌کرد هنرمندانی از مسلمین برخاسته‌اند که همیشه در تاریخ جای آنان باز است و سزاوار است که نام آنان برای ابد باقی بماند.

 

خوش نویسی اسلامی

خوشنویسی همواره برای مسلمانان اهمیتی ویژه ای داشته‌است. آنان خط زیبا را نه فقط در استنساخ قرآن بلکه در اغلب هنرها به‌کار می‌بردند.

خوشنویسی یا خطاطی در کلیه کشورهای اسلامی همواره به عنوان والاترین هنر مورد توجه بوده ‌است.

مردمان این سرزمین‌ها به‌ویژه ایرانیان در اوج قدرت و نهایت ظرافت در این هنر تجلی یافت و خوشنویسی به مانند محوری در میان سایر هنرهای بصری ایفای نقش کرده‌است. خوشنویسی از قرون اولیه اسلامی تا کنون در کلیه کشورهای اسلامی و مناطق تحت نفوذ مسلمانان با حساسیت و قدرت تمام در اوج جریانات هنری بوده‌ است.

قدیمی‌ترین نسخه قرآن به خط کوفی است و به علی بن ابی‌طالب (ع) منسوب است. پس از قرن پنجم هجری، خط کوفی تقریباً جای خود را به خطّ نسخ داد که حروف آن بر خلاف حروف زاویه‌دار خطّ کوفی منحنی و قوس‌دار است.

در اوایل قرن چهارم سال ۳۱۰ هجری قمری ابن مقله بیضاوی شیرازی خطوطی را بوجود آورد که به خطوط ششگانه یا اقلام سته معروف شدند که عبارتند از : محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و توقیع. که وجه تمایز آنها اختلاف در شکل حروف و کلمات و نسبت سطح و دور در هر کدام می‌باشد.

همچنین او برای این خطوط قواعدی وضع کرد که یه اصول دوازده‌گانه خوشنویسی معروفند و عبارتند از: ترکیب، کرسی، نسبت، ضعف، قوت، سطح، دور، صعود مجازی، نزول مجازی، اصول، صفا و شأن.

یک قرن بعد از ابن مقله، ابن بواب برای خط نسخ قواعدی تازه ایجاد کرد و این خط را کامل نمود در قرن هفتم جمال الدین یاقوت مستعصمی به این خط جان تازه‌ای بخشید و قرآن کریم را برای چندین بار کتابت نمود.

[siteorigin_widget class=”SiteOrigin_Widget_Image_Widget”][/siteorigin_widget]
[siteorigin_widget class=”SiteOrigin_Widget_Image_Widget”][/siteorigin_widget]

ابزارهای خوش نويسی

از مهم‌ترين وسايل خوشنويسي مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

قلم نی چوبين :

قلم نی چوبین وسيله انتقال مركب بر كاغذ است.

در ايران، بهترين قلم‌ها از جنوب كشور و به‌خصوص از اطراف شهر دزفول به‌دست می آيد. قلم خوشنويسی دو نوع عمده دارد كه يكی دزفولی و ديگری خيزران است.

قلم دزفولی بيشتر برای اندازه‌های غبار تا متوسط‌ نويسی به‌كار می رود. قلم خيزران نوعی نی مغزدار از تيره گندميان، جزو دسته غلات صنعتی با ساقه‌های راست، محكم و بلند و بيشتر به رنگ‌های زرد و ليمویی است. اين نوع قلم برای كتيبه‌نويسی (درشت‌نويسی) به‌كار می رود.

قلمتراش :

قلمتراش چاقويی مخصوص تراشيدن و قط زدن قلم است كه معمولاً يك يا چند تيغه دارد. سطح خارجی دسته آن از جنس صدف يا شاخ گوزن ساخته مي‌شود.

قلمدان جعبه‌ای استوانه‌ای شكل :

قلمدان جعبه‌ای استوانه‌ای شكل دارای دو قسمت است: يكی قطعه داخلی كه به شكل ناوكی است و در آن حقه مركّب، قلم، قلمتراش، و قط‌زن را جای می دهند، و ديگری قطعه خارجی كه به‌ منزله غلاف قسمت داخلی است. قلمدان ممكن است از جنس مقوا، چوب، چرم، يا فلز باشد.

قط‌زن :

قطزن وسيله‌ای است كه قلم را روی آن می گذارند و توسط قلمتراش قطّ می زنند.

قط در واژه به‌ معنای قطع كردن است و منظور از عمل قط زدن، در عرف خوشنويسان، تراشيدن قلم است. جنس قط‌زن از چوب سخت (مانند آبنوس) يا استخوان (مانند عاج) است .

سنگ‌ رومی :

سنگ رومی سنگی مخصوص است كه به‌ منظور تيز كردن تيغه قلمتراش از آن استفاده می شود. اين سنگ بسیار نرم و در عين حال محكم است و در حين تيز كردن قلمتراش، خاكه توليد نمی كند و تيغه را خراش نمی اندازد.

خط کش :

خط کش از ابزارهای خوشنويسان، مذهّبان، و جلدسازان است و انواع مختلفی دارد.

بعضي از آنها كه بيشتر در خوشنويسی به‌كار می رفته و برای ايجاد خطوط افقی مستقيم در صفحه كتابت استفاده می شده از جنس مقوا بوده است كه نخ‌های ابريشمی به تناسب فواصل سطور در آن تعبيه می شده، به‌طوری كه آن را روی كاغذ گذاشته و فشار می داده‌اند تا نقش آن بر روی صفحه كاغذ بماند.

خاك‌بيز الك كوچك :

ظرفی است كه شن و ماسه نرم در آن میريختند و پس از تراشيدن قلم، پشت آن را خاك می ماليدند تا لغزندگی و چربی قلم از ميان برود.

دوات :

به ظرف مركّب گفته می شود كه دارای دهانه گشاد و عمق كم است و در آن مركّب و ليقه می ريزند و برای نوشتن از آن استفاده می كنند.

مركّب ماده‌ای :

این مرکب متشكل از دوده، زاج، صمغ، مازو، و مانند آن است كه نوع خشك آن را در آب حل می كنند و با آغشتن نوك قلم با آن، بر روی كاغذ می نويسند.

بهترين نوع مركّب آن است كه سياه، برّاق، و روان باشد.

ليقه :

چند رشته نخ ابريشمي است كه در دوات می ريزند تا هم از ريختن مركّب جلوگيری شود و هم مركّب به مقدار لازم به نوك قلم برسد. ممكن است جنس آن از پشم، موی، پنبه، يا حرير باشد.

كاغذ :

ورقه نازك همواری است كه معمولاً از الياف گياهی ساخته می شود. كاغذ خوشنويسی عموماً به دو نوع تحريری و گلاسه (برّاق) تقسيم می شود.

گاهی خوشنويسان برای زيبايی بيشتر بر روی كاغذهای رنگی می نوشته‌اند كه معمولاً از كاغذهای فستقی، كرم، حنايی، گل‌بهی، و كاهی استفاده می كردند. از مهم‌ترين انواع كاغذهای استفاده‌ شده در قديم می توان به كاغذ سمرقندی، ختايی، خانبالغ، دولتشاهی، كشميری، اصفهانی و فرنگی اشاره كرد.

زيردستی (زيرمشق) :

وسيله‌ای چرمی، كاغذی، پلاستيكی يا چوبی است كه صفحه كار خوشنويسی را بر روی آن قرار می دهند و می نويسند.

 

[siteorigin_widget class=”SiteOrigin_Widget_Image_Widget”][/siteorigin_widget]
[siteorigin_widget class=”SiteOrigin_Widget_Image_Widget”][/siteorigin_widget]

آشنایی با هنر خوشنویسی


مارسین

سازه هایی از جنس هنر و تجربه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

enemad