طراحی ایرانی چیست؟

 

طراحی ایرانی چیست طراحی ایرانی (Persian Design) اصطلاحی است برای توصیف گونه‌ای بازنمایی تصویری یا نقش‌آفرینی در حوزهٔ فرهنگ ایرانی.

این طراحی به دلیل ویژگی های معنایی، صوری و فنی خود، از فرهنگ‌های دیگر متمایز می‌شود.

طراحی، در مجموعهٔ کامل هنرهای ایران، از فرش ایرانی گرفته تا نقاشی، تذهیب، صنایع دستی (از جمله سفال‌گری، پارچه‌بافی، فلزکاری)، معماری، شهرسازی و حتی خط و خوشنویسی، نهفته و جزء لاینفک آنهاست.

در واقع آثار هنری در این رشته‌ها به کمک طراحی شکل می‌گیرند و طراحی از دیرباز جنبهٔ ترسیم و سازماندهی اثر را بر عهده داشته‌ است.

از اواخر سده شانزدهم/دهم ه نوعی طراحی مستقل توسط هنرمندانی چون محمدی و شیخ محمد رایج شد؛ و رضا عباسی آن را کمال بخشید.

قدیمی‌ترین نمونه‌ها

طراحی سنتی ایران، اساساً پیش از تاریخ _ یعنی پیش از پیدایش خط _ شکل گرفته‌ است.

از قدیمی‌ترین نمونه‌های بارز طراحی ایرانی می‌توان به آثار باقی‌مانده از کشاورزان _ طراحان دورهٔ نوسنگی اشاره کرد.

سفال‌های این عصر، در بیشتر نقاط ایران پراکنده‌اند.

از دوران قبل از تاریخ، در هنر سفال‌گری فلات ایران، تصویری به قدمت خود دنیا ظاهر شده است: تصویری که فضا را چهار قسمت می‌کند و مرکز آن نقطهٔ محور یک صلیب است.

روان‌شناسی به ما آموخته است که این هسته نخستین طرح روح است از هاویهٔ ظلمت ازلی؛ این طرح را پیاپی در همهٔ تجلیات روح ایرانی می‌بینیم، به خصوص که تشکیل دهندهٔ آن فضای مثالی است که قبل و پس از اسلام، عنصر غالب بر اندیشه و هنر ایرانی بوده‌است.

این صورت ازلی باغ بهشت است که در طرح‌های متحدالمرکز بعضی بشقاب‌های ساسانی، نقاشی‌ها، باغ‌ها، قالی‌ها، و مسجدهای ایرانی با حیاط مرکزی و چهار ایوان دیده می‌شود.

هفت اصل تزئینی

پژوهش های انجام شده در زمینه اصول تزئینی هنر تصویری ایران، اصولی هفت‌گانه را معرفی می‌نماید. این اصول عبارتند از:

  • اصل اسلیمی
  • اصل ختایی
  • اصل فرنگی
  • اصل فصّالی و نیلوفر
  • اصل ابر
  • اصل واق
  • اصل بند رومی (گره)

دست کم چهار متن هنری در دست است که از اصول هفتگانهٔ هنر ایران، به ویژه هنر نقاشی، صحبت کرده‌اند.

مثنوی‌های آئین اسکندری، روضةالصفات، دوحةالازهار سرودهٔ نویدی شیرازی، دیباچهٔ قطب‌الدین محمد قصه‌خوان بر مرقّع شاه تهماسب، گلستان هنر قاضی احمد قمی و قانون الصور صادقی بیک‌افشار از آن جمله‌اند.

اصل اسلیمی

اسلیمی نقش تزیینی به شکل گیاه با ساقه‌های مارپیچی است که ابتدا و انتهای آن مشخص نیست.

اسلیمی گونه‌ای از نقش و نگار است شامل خط‌های پیچیده و منحنی‌ها و قوس‌های دورانی مختلف که در تزئینات و کتیبه‌ها و بعضی دیگر از کارهای نقاشی ترسیم می‌کنند.

اسلیمی گاهی به صورت نقش اصلی و زمانی همراه با دیگر طرحها، در معماری، کتاب‌آرایی و هنرهای صناعی به‌کار رفته‌است.

 

طراحی ایرانی
طراحی ایرانی

 

اصل ختایی

هنرمندان اغلب از نقش ختایی بر روی ظروف چینی استفاده کرده اند و سپس با ایجاد تحولاتی در اصل ختایی آن را در کتاب آرایی نیز به کار بستند.

نقش مایه های ختایی از سه نوع گل، به نام های گل خشخاش، گل عناب و گل نیلوفر تشکیل شده بود.

پس از آن نقش ختایی در ایران دارای تغییرات فراوانی شد و با قلم های پیش از اسلام ترکیب شد.

از دوره های شاه عباس اول به بعد به اصل یا قلم ختایی، گل های شاه عبّاسی نیز می گفتند.

 

طراحی ایرانی
طراحی ایرانی

 

اصل فرنگی

اصل فرنگی به نقاشی هایی اطلاق می شود که خصوصیات ظاهری فرنگی اعم از جامه ها و چهره ها و ویژگی های زندگی آن ها را داشته باشد.

 

طراحی ایرانی
طراحی ایرانی

 

اصل نیلوفر

فصالی یا نیلوفر هنر حاشیه سازی یا تذهیب معرّق است.

این هنر حاصل کار تصاویری زیبا با دو نوع کاغذ رنگی بوده که بیشتر در ساختن مرقّعات و قطعات خط و تصویر به کار می رفته است.

اصل ابر

اصل ابر در نگارگری، تذهیب، جلدسازی وغیره به کار می رفته است.

می توان گفت ابرسازی نخست در نگارگری و سپس در روی کاغذ به وجود آمده است.

نقش ابر منشأ چینی دارد و اشکال گوناگونی به خود می گیرد.

اصل واق

این اصل نقاشی ترکیبی از عناصر گیاهی و شاخ و برگ های گل ها و صورتک های انسانی و حیوانی است.

اصل واق بیشتر در حواشی نسخه ها، روی جلدها، حواشی نگاره های تک برگی، و غیره از آن استفاده می کردند.

 

طراحی ایرانی
طراحی ایرانی

 

اصل بند رومی

احتمالاً اوج سنت گره سازی که آکنده از نقش ستاره هاست در دورۀ ترکان سلجوقی در ایران مرسوم شده باشد.

به دلیل دستیابی سلجوقیان به سرزمین های روم شرقی به ایشان سلجوقیان روم می گفتند.

گره نیز بعدها به بند رومی یا گره رومی معروف شد.

طرح‌ها (نقشه‌ها)

طراحی ایرانی و سنتی با تعدادی نقشهٔ مشخص شناخته می‌شود. این نقشه‌ها ره‌آورد اسطوره‌ها، آئین‌ها، دین‌ها و باورهای مردم ایران است.

گلستان، یکی از طرح‌های ایرانی است.

نقش‌مایه‌ها

نقش‌مایه، عنصر یا ترکیبی از عناصر بصری است که کارمایهٔ ویژهٔ یک ترکیب‌بندی را تشکیل می‌دهد.

ترنج، یکی از نقش‌مایه‌های متداول در طراحی ایرانی است.

آرایه‌ها (نقش‌ها)

هر طرح از اجتماع اعضای کوچکی به نام آرایه شکل می‌گیرد.

طراح با توجه به کلیت طرح، ابعاد و شکل آرایه‌ها و نسبت و رابطهٔ بین آن‌ها را به نحوی طراحی می‌کند که از اجتماعِ هماهنگ آن‌ها وحدت و یکپارچگی طرح تأمین شود.

گل اناری شاه‌عباسی، یکی از آرایه‌های ایرانی است.

روش

طراحان قدیم ایران، شکل‌ها را خیالی نقش می‌کردند.

دست طراح ایرانی، به همان شیوه که در خوشنویسی مرسوم است، با ملایمت و حرکت دورانی، قوس‌هایی رسم می‌کند و با گرداندن نوک قلم، ضخامت خط را تغییر می‌دهد.

این عمل را در اصطلاح قلم‌گیری می‌نامند. با قلم‌گیری، یا پیچاندن قلم، ضخامت خط را تغییر می‌دهند و تکرار این عمل موجب پیدایش تاریک روشنی و حجم اجسام می‌شود

برخلاف طراحان خاور دور که با نهایت سرعت طرح می‌کشند، طراحان ایران با آرامی و متانت طراحی می‌کرده‌اند.

اختلاف روحیهٔ مردم این دو سرزمین، در طراحی و خطاطی آن‌ها تأثیر کاملی گذاشته است.

این کیفیت را در شیوهٔ خطاطی این دو قوم می‌توان مشاهده نمود. خطاطان خاور دور، کلمات را آزادانه و با ضربه‌های تند و محکم نقش می‌کنند؛ اما خطاطان ایرانی، کاغذ را روی زانو می‌گذارند و با متانت و دقت اجزای کلمه را طرح و به هم متصل می‌کنند.

 


مارسین

سازه هایی از جنس هنر و تجربه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

enemad
بستن
مقایسه