خاتم کاری چیست؟

کشور ما هنر ها و صنایع دستی بسیار زیاد و شگفت انگیزی دارد که اکثر آن ها قدمت تاریخی دارند. خاتم کاری یکی از این هنر ها است که اهمیت بسیار زیادی در تاریخ هنر ایران دارد، خاتم از هنر های دقیق و پرکار و البته دستی است که ساخت آن به دقت و حوصله نیاز دارد.

به طور کلی، خاتم ترکیبی است از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف تشکیل می‌شود. این چند ضلعی ها می توانند پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی باشند و روی سطح بر مبنای اجاد طرح هندسی، یا موزاییک و یا مثلثی کنار هم قرار بگیرند.

مواد اولیه خاتم کاری چه هستند؟

در خاتم کاری مواد مختلفی مثل انواع چوب، استخوان، مفتول های فلزی، صدف، نخ پرک، سریشم، لاک و… به کار می رود که چند مورد از آن ها رامعرفی می کنیم:

انواع چوب مور استفاده در خاتم کاری:

می توان گفت اصلی ترین و مهم ترین عنصر در ساخت محصولات خاتم کاری است، برای خاتم کاری می توان انواع مختلفی از چوب ها را به کار برد.

آبنوس: در گذشته برای ایجاد مثلث های سیاه رنگ استفاده می شد(امروزه به دلیل قیمت بالا وکمیاب بودن به ندرت استفاده می شود).

گردو: در حال حاضر اکثر خاتم سازان از این چوب برای تولید مثلث های سیاه رنگ استفاده می کنند.

بقم: در گذشته خاتم سازان برای تهیه مثلث های قرمز رنگ از این چوب  استفاده می کردند. چوب بقم دارای رنگ طبیعی قرمز است و استحکام بیشتری نسبت به انواع مشابه دارد. این چوب هم در حال حاضر کمیاب و گران قیمت است و خاتمسازان به ندرت از آن استفاده می کنند.

نارنج: چوب نارنج به رنگ طبیعی قهوه ای روشن است که پس از بریدن مثلث آن را با رنگ های شیمیایی به رنگ های زرد و سیاه و قرمز در می آورند و در خاتم به کار می برند. این چوب اکثرا در شیراز و مازندران یافت می شود.

افرا: رنگ طبیعی این چوب قهوه ای است و پس از بریدن مثلث های خاتم آن را با رنگ های مصنوعی و شیمیایی به رنگ قرمز یا زرد در می آورند.

تبریزی: این چوب بسیار نرم و رنگ آن سفید است. قسمت پشت خاتم در واقع آستر آن از این چوب تهیه می شود. به علت نرمی و انعطاف پذیری برای آستر استفاده می شود.

خخخخاتم

تاریخچه خاتم کاری:

در قرون اولیه‌ی اسلام نوعی هنر تزیینی سطح یا خاتم ساده در ایران وجود داشته است که امروزه به آن خاتم مربع می‌گویند. اجزای تشکیل دهنده در این نوع خاتم به جای مثلث، قطعاتی به شکل مثلث، قطعاتی به شکل مربع، مستطیل و متوازی‌الاضلاع و لوزی بوده است، این شیوه ساخت تا قرن‌ها پس از ظهور خاتم از نوع امروزی نیز ادامه داشته است.

ابزار خاتم کاری:

گیره فلزی، تیز سوهان، چکش، گاز انبر، اره سیم ساب دار، مثلث ساب، مغار، متر فلزی، خط کش ثابت و خط کش تیردار، گونیا و پرگار از ابزار کار خاتم‌ کاری می باشند.

مراحل خاتم کاری:

خاتم کار ابتدا چوبهای رنگی مانند عناب، نارنج، فوفل، آبنوس و … را به صورت نواری و با ارتفاع ۶۰ سانتیمتر برش می دهد تا خشک شوند. چوب ها را به گونه ای برش داده و سوهان کشی می کنند که به شکل مثلثی درآیند. ین نوار ها در کنار نوار برنجی که از طریق حدیده کردن کاملاً شبیه قطعات چوب و استخوان گردیده به صورت یک چیدمان رنگی و منظم با لایه ایی از چسب سریش در کنار هم قرار می گیرند.

شش های آماده شده با نخ بسته می شود تا ضمن خشک شدن محکم در کنار هم چسبیده شود این عمل تا بدست امدن یک گل کامل با ارتفاع ۶۰ سانتیمتر ادامه پیدا می کند. پس از آماده کردن چند گل آن ها را بین دو تخته در کنار هم می چینند و لابه لای آنرا با چسب چوب یا سریش پر می کنند و زیر پرس به صورت یک تکه در می آورند که به آن قامه می گویند.

شش های آماده شده با نخ بسته می شود تا ضمن خشک شدن محکم در کنار هم چسبیده شود این عمل تا بدست امدن یک گل کامل با ارتفاع ۶۰ سانتیمتر ادامه پیدا می کند. پس از آماده کردن چند گل آن ها را بین دو تخته در کنار هم می چینند و لابه لای آنرا با چسب چوب یا سریش پر می کنند و زیر پرس به صورت یک تکه در می آورند که به آن قامه می گویند.

روش های شناخت خاتم کاری مرغوب و با کیفیت

1- سطح چوبی یک خاتم کاری مرغوب کاملا صاف است.

2- در یک خاتم کاری مرغوب جای خالی وجود ندارد و سطح چوبی آن کاملا به هم متصل است.

3- در یک خاتم مرغوب در پشت برش های خاتم، از آستر و چسب مرغوب استفاده شده است.

4- هر چه مثلث ها و نقش های خاتم ریز تر باشند کیفیت آن بالا تر است.

5-یکی از نکات مهم خاتم مرغوب قرینه بودن طرح کلی آن از نظر مهندسی است.

6-رنگ خاتم در تمام قسمت ها باید یکسان باشد.

7-یک خاتم کاری مرغوب هیچ گونه برجستگی ندارد.


مارسین-سازه هایی از جنس هنر و تجربه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

enemad
بستن
مقایسه